Jak napisać poradnik lub książkę non-fiction krok po kroku

Poradnik różni się od powieści jedną rzeczą, która zmienia wszystko: czytelnik nie przychodzi po przyjemność z lektury, tylko po rozwiązanie problemu. Otwiera Twoją książkę, bo czegoś nie umie, czegoś się boi albo coś chce zmienić, i oczekuje, że po zamknięciu ostatniej strony będzie dalej, niż był na początku. Ten przewodnik pokazuje, jak napisać poradnik, który tej obietnicy dotrzymuje: od wyboru tematu i czytelnika, przez strukturę merytoryczną i rozdziały zadaniowe, po ton, który brzmi jak ekspert, a nie jak ulotka.

Najpierw czytelnik i obietnica, dopiero potem temat

Najczęstszy błąd autorów non-fiction polega na tym, że zaczynają od tematu, który dobrze znają, a nie od czytelnika, który czegoś potrzebuje. Skutek jest zawsze ten sam. Powstaje książka, która wykłada wszystko, co autor wie, zamiast tego, czego odbiorca chce się dowiedzieć. To dwie zupełnie różne książki, choć z zewnątrz wyglądają podobnie.

Zacznij od jednego zdania, które nazywa transformację. Brzmi ono prosto: prowadzę osobę X z punktu A do punktu B. Im konkretniej wypełnisz te trzy miejsca, tym łatwiej napiszesz całą resztę.

Porównaj dwa podejścia do tej samej książki o finansach osobistych:

Poradnik o oszczędzaniu, inwestowaniu, budżecie domowym, kredytach, emeryturze i podatkach, czyli wszystko, co warto wiedzieć o pieniądzach.

A teraz wersja, która naprawdę pomaga pisać:

Prowadzę osobę po trzydziestce, która nigdy nie miała oszczędności, od życia od wypłaty do wypłaty do pierwszej poduszki finansowej na trzy miesiące.

Pierwsza wersja to spis tematów i obietnica wszystkiego, czyli niczego. Druga mówi dokładnie, kto, skąd i dokąd. Kiedy w połowie pisania nie będziesz wiedzieć, czy rozdział o podatku Belki jest potrzebny, wrócisz do tego zdania i sprawdzisz, czy posuwa czytelnika z A do B. Jeśli nie, wypada, choćbyś znał temat na wylot.

Poradnik a szersze non-fiction

Warto od początku rozróżnić dwa pokrewne, ale różne gatunki, bo rządzą się inną logiką. Poradnik obiecuje rezultat i prowadzi do niego krok po kroku. Szersza literatura faktu, reportaż, biografia, esej popularnonaukowy, raczej opisuje, wyjaśnia i porządkuje wiedzę, nie zawsze obiecując konkretną zmianę u czytelnika. Ten przewodnik skupia się na poradniku, ale większość zasad o strukturze i tonie sprawdza się w obu przypadkach.

Zbuduj spis treści jako mapę drogi, nie listę tematów

Spis treści poradnika to najważniejsza decyzja w całym projekcie i większość autorów podejmuje ją źle. Układają rozdziały według tego, jak temat dzieli się w głowie eksperta, a powinni układać je według tego, jak problem rozwija się u czytelnika. To rzadko ta sama kolejność.

Reguła jest prosta. Idź drogą, którą realnie przechodzi odbiorca, od pierwszego pytania, które sobie zadaje, do ostatniego kroku, po którym problem znika. Ekspert wie wszystko naraz, czytelnik dochodzi do wiedzy etapami, i to jego tempo wyznacza kolejność rozdziałów.

Praktyczny test dobrej struktury: każdy rozdział powinien dać się opisać jako odpowiedź na jedno konkretne pytanie czytelnika, ułożone tak, że wynika z poprzedniego. Jeśli między rozdziałem trzecim a czwartym czytelnik musiałby już znać coś z rozdziału siódmego, kolejność jest do poprawy.

Zanim zaczniesz pisać, rozpisz dla każdego rozdziału trzy rzeczy: z jakim problemem czytelnik do niego wchodzi, czego się w nim nauczy i co konkretnie po nim zrobi. Jeśli któregoś z tych trzech nie umiesz dopisać, rozdział albo jest zbędny, albo zlewa się z innym.

Ile rozdziałów, ile stron

Pytanie o objętość paraliżuje wielu autorów, a odpowiedź jest wyzwalająca. Poradnik ma być tak długi, jak długa jest droga z A do B, i ani strony dłuższy. Krótki poradnik o jednym precyzyjnym problemie bije grubą książkę, w której właściwa rada tonie pod warstwą dygresji i wypełniaczy. Czytelnik non-fiction ceni swój czas i wybacza zwięzłość znacznie chętniej niż gadulstwo. O konkretnych widełkach długości dla różnych typów książek piszemy osobno w poradniku ile stron powinna mieć książka, bo to temat, który niepotrzebnie blokuje na starcie.

Anatomia rozdziału zadaniowego

Tu poradnik najmocniej różni się od prozy. W powieści rozdział niesie scenę. W poradniku rozdział wykonuje pracę: bierze czytelnika z jednym problemem i odsyła go dalej z jedną nową umiejętnością. Dobry rozdział zadaniowy ma powtarzalny rytm, który czytelnik rozpoznaje i któremu ufa.

Najważniejsza jest ta ostatnia część. Rozdział, który kończy się samą wiedzą, daje czytelnikowi poczucie, że rozumie, ale nie zmienia tego, co robi. Rozdział zakończony konkretnym, małym zadaniem przenosi go z poziomu wiedzy na poziom umiejętności. To różnica między książką, którą się przeczytało, a książką, która zadziałała.

Uważaj jednak na pułapkę przeciwną. Nie każdy akapit musi być zadaniem, a poradnik najeżony ćwiczeniami co stronę męczy i odpycha. Dawkuj działanie tam, gdzie ma sens domknąć etap, a nie mechanicznie.

Ton ekspercki: zaufanie buduje konkret, nie deklaracja

Czytelnik poradnika podejmuje cały czas jedną decyzję: czy może Ci zaufać. Jeśli uwierzy, że wiesz, o czym piszesz, zrobi to, co radzisz. Jeśli wyczuje ściemę, zamknie książkę i nie wróci. Autorytet w non-fiction nie bierze się z tytułów ani z zapewnień, że jest się specjalistą. Bierze się z konkretu.

Cztery rzeczy budują wiarygodność tekstu eksperckiego skuteczniej niż jakakolwiek deklaracja.

• Konkretne liczby zamiast ogólników. Nie pisz, że to znacznie taniej, napisz, że to taniej o czterdzieści procent przy nakładzie powyżej trzystu egzemplarzy.
• Przykłady z prawdziwego życia. Czytelnik nie chce wiedzieć, że metoda działa, chce zobaczyć, jak zadziałała u kogoś podobnego do niego.
• Uczciwość co do granic. Ekspert, który mówi, kiedy jego rada nie działa, brzmi wiarygodniej niż ten, który obiecuje cudowny środek na wszystko.
• Język czytelnika, nie żargon cechu. Jeśli musisz użyć terminu fachowego, wyjaśnij go raz, prosto, i dopiero potem na nim pracuj.

Czytelnik nie ufa autorowi, który wie wszystko. Ufa autorowi, który wie dużo i jest uczciwy co do tego, czego nie wie. Pierwsza postawa brzmi jak sprzedawca, druga jak ktoś, kto naprawdę przez to przeszedł.

Osobna sprawa to ton bezpośredni. Poradnik mówi do czytelnika wprost, najczęściej w drugiej osobie, bo to język instrukcji, a nie wykładu. Pisz tak, jak tłumaczyłbyś rzecz mądremu znajomemu, który po prostu nie zna jeszcze tematu. Nie z góry, nie protekcjonalnie, ale konkretnie i z szacunkiem dla jego czasu.

Rzetelność: fakty, źródła, uczciwa rada

Poradnik nakłada na autora obowiązek, którego proza nie zna. Czytelnik podejmie realne decyzje na podstawie tego, co napiszesz, czasem decyzje o pieniądzach albo zdrowiu. To zobowiązuje do rzetelności większej niż zwykła staranność.

Trzy nawyki chronią Twoją wiarygodność i czytelnika przed szkodą. Po pierwsze, oddzielaj fakt od opinii i nazywaj rzeczy po imieniu. Gdy podajesz dane, podaj skąd, a gdy dzielisz się własnym zdaniem, zaznacz, że to Twoje doświadczenie, nie reguła. Po drugie, aktualizuj liczby i stan prawny. Poradnik z nieaktualną stawką podatku czy ceną usługi szkodzi czytelnikowi i kompromituje autora, dlatego format cyfrowy bywa tu wygodniejszy, bo łatwiej go poprawić. Po trzecie, testuj własne rady, zanim je dasz. Jeśli piszesz, że dany sposób działa, upewnij się, że sam go sprawdziłeś, a nie tylko o nim słyszałeś.

Przykład: od pomysłu do gotowego konspektu w pięciu krokach

Teoria robi się jaśniejsza na konkrecie, więc przejdźmy całą drogę na jednym przykładzie. Załóżmy, że od lat pieczesz chleb na zakwasie i znajomi ciągle proszę Cię o przepis. To na razie nie poradnik, tylko umiejętność. Zobacz, jak krok po kroku zamienia się w konspekt książki.

Krok pierwszy, nazwij czytelnika i transformację. Nie piszesz dla piekarzy, tylko dla kogoś, kto nigdy nie upiekł chleba i boi się, że zakwas to czarna magia. Zdanie przewodnie brzmi: prowadzę osobę bez doświadczenia od strachu przed zakwasem do pierwszego udanego bochenka w cztery tygodnie.

Krok drugi, wypisz pytania czytelnika. Co to w ogóle jest zakwas, czy się nie zepsuje, jakiej mąki użyć, dlaczego ciasto nie rośnie, czemu chleb jest zakalcowaty. To są przyszłe rozdziały, ułożone w kolejności, w jakiej te pytania realnie się pojawiają.

Krok trzeci, ułóż mapę drogi. Rozdział pierwszy zakłada zakwas od zera. Drugi prowadzi pierwszy, najprostszy bochenek. Trzeci tłumaczy najczęstsze wpadki i jak je naprawić. Czwarty rozwija repertuar o kolejne pieczywo. Każdy rozdział wynika z poprzedniego, bez przeskoków.

Krok czwarty, zaprojektuj rozdział zadaniowy. Rozdział o zakładaniu zakwasu otwiera lęk, że to trudne. Obala go prostym wyjaśnieniem, czym zakwas naprawdę jest. Daje przepis dzień po dniu. Pokazuje zdjęcie, jak ma wyglądać udany zakwas trzeciego dnia. I kończy zadaniem: wymieszaj mąkę z wodą i odstaw, wrócisz tu jutro.

Krok piąty, ustaw ton. Piszesz jak cierpliwy znajomy nad ramieniem czytelnika, nie jak szef kuchni z gwiazdką. Mówisz wprost, kiedy coś pójdzie nie tak, i uspokajasz, że pierwszy bochenek u prawie każdego wychodzi krzywy. Ta uczciwość buduje zaufanie szybciej niż perfekcyjne zdjęcia.

Zauważ, że na żadnym etapie nie musiałeś wiedzieć, jak będzie wyglądał ostatni rozdział. Pięć decyzji wystarczyło, żeby z luźnej umiejętności powstał konkretny, pisalny konspekt poradnika. Dokładnie tak zaczyna się większość dobrej literatury faktu.

Najczęstsze pułapki poradnika

Część błędów wraca u autorów non-fiction tak regularnie, że warto je znać z góry. Każdy z nich da się ominąć już na etapie planu.

Osobno warto wspomnieć o pułapce odwrotnej do gadulstwa, czyli o suchości. Poradnik pozbawiony przykładów i historii zamienia się w instrukcję obsługi, którą czyta się z obowiązku. Przeplatanie zasady przykładem to nie ozdobnik, tylko sposób, w jaki ludzie naprawdę się uczą.

Od napisanego poradnika do gotowej książki

Kiedy konspekt stoi, a rozdziały zaczynają przyrastać, jesteś w połowie drogi. Pisanie poradnika rządzi się tym samym rytmem co każda inna długa forma: mała dawka regularnie pokonuje wielkie zrywy raz na miesiąc. Jeśli dopiero ruszasz, warto zacząć od ogólnych zasad startu, które opisujemy w poradniku od pomysłu do pierwszego rozdziału, bo część z nich obowiązuje niezależnie od gatunku.

Gdy pierwsza wersja będzie gotowa, zacznie się drugi etap, czyli dopracowanie tekstu. W non-fiction redakcja merytoryczna jest szczególnie ważna, bo sprawdza nie tylko język, ale i to, czy rada trzyma się kupy i czy fakty są na miejscu. Cały ten etap opisujemy w poradniku redakcja i korekta.

Warto też wcześnie zdecydować o formacie wydania. Poradniki świetnie czują się w formie cyfrowej, bo łatwo je aktualizować, linkować i przeszukiwać, o czym piszemy szerzej w poradniku jak napisać ebooka. Niezależnie od formatu gotowy tekst trzeba w końcu złożyć w prawdziwą książkę. Do tego służy edytor, w którym ułożysz rozdziały, tabele i checklisty tak, żeby dobrze wyglądały na stronie. Przegląd tego, co dzieje się z tekstem dalej, znajdziesz w zestawieniu funkcji, które zamieniają gotowy plik w książkę gotową do druku i do sprzedaży.

Najważniejsze w skrócie

• Zacznij od czytelnika i jednej transformacji z A do B, nie od tematu, który dobrze znasz.
• Buduj spis treści jak mapę drogi czytelnika, w kolejności, w jakiej pojawiają się jego pytania.
• Każdy rozdział kończ konkretnym zadaniem, żeby wiedza zamieniła się w umiejętność.
• Autorytet buduj konkretem: liczbami, przykładami i uczciwością co do granic swojej wiedzy.
• Pilnuj rzetelności, bo czytelnik podejmie realne decyzje na podstawie tego, co napiszesz.
• Trzymaj długość na miarę drogi z A do B. Zwięzły poradnik bije rozdmuchaną cegłę.

Na razie masz jedno, najważniejsze zadanie. Otwórz pusty plik i napisz to jedno zdanie: kogo, z jakiego punktu, do jakiego prowadzisz. Cała reszta poradnika wyrasta z tej jednej decyzji.