Przód, grzbiet i tył okładki: jak złożyć pełny wrap

Okładka, którą widzisz w księgarni internetowej, to tylko jej część. Do druku oprawy klejonej trzeba złożyć całość: tył, grzbiet i przód, połączone w jeden płaski arkusz. Ten pełny rozkład nazywa się czasem wrapem i to właśnie on bywa źródłem największej liczby poprawek odsyłanych przez drukarnie. Nie dlatego, że jest trudny, tylko dlatego, że rządzi się kilkoma zasadami, których nie widać, dopóki ktoś ich nie pokaże. Ten przewodnik prowadzi przez te zasady po kolei, od liczenia grzbietu po rozmieszczenie napisów.

Czym jest pełny wrap i dlaczego front to nie wszystko

Kiedy myślisz o okładce, najczęściej widzisz front: tytuł, nazwisko autora, grafika. Tymczasem fizyczna okładka miękka owija cały blok książki, więc do druku potrzebujesz wszystkich trzech jej powierzchni naraz. Patrząc na rozłożony arkusz od strony zewnętrznej, masz tył po lewej, grzbiet pośrodku i przód po prawej. Taka kolejność nie jest umowna. Wynika z tego, jak papier zostanie zgięty i przyklejony do bloku stron.

Dlaczego nie wolno złożyć tego z trzech osobnych plików? Bo grzbiet i okładziny muszą tworzyć ciągłość. Jeśli przez okładkę przechodzi jednolite tło albo grafika, która zawija się zza pleców na front, każdy przeskok koloru na łączeniu będzie widoczny na gotowym egzemplarzu. Jeden płaski plik gwarantuje, że tło płynie przez krawędzie grzbietu bez szwu.

Front sprzedaje książkę w miniaturze sklepu. Grzbiet sprzedaje ją na półce, gdzie często widać tylko jego. Tył domyka decyzję, gdy czytelnik weźmie książkę do ręki. Pełny wrap to wszystkie trzy momenty zaprojektowane jako jedna całość.

To, z czego składa się każda z tych powierzchni z osobna, omawiamy dokładnie w poradniku o tym, z czego składa się dobra okładka. Tutaj skupiamy się na geometrii i złożeniu ich w jeden plik.

Najpierw policz grzbiet, bo od niego zależy reszta

Grzbiet to oś całego rozkładu. Dopóki nie znasz jego szerokości, nie wiesz, jak szeroki ma być cały arkusz ani gdzie kończy się tył, a zaczyna grzbiet. Szerokość grzbietu zależy od dwóch rzeczy: liczby stron wnętrza i grubości pojedynczej kartki, czyli gramatury oraz rodzaju papieru.

Zasada liczenia jest prosta. Mnożysz liczbę kartek przez grubość jednej kartki. Uwaga na słowo „kartka": dwie strony książki to jedna kartka, więc książka o 300 stronach ma 150 kartek. W praktyce drukarnie podają wprost przelicznik na stronę, więc wygodniej liczyć od liczby stron.

Wartości w tabeli są orientacyjne. Każda partia papieru różni się minimalnie, a różnice na grubym bloku potrafią się sumować do kilku milimetrów. Dlatego ostateczną szerokość grzbietu zawsze potwierdzaj u drukarni, która zna grubość swojej konkretnej partii. To jedna z tych liczb, których nie warto zgadywać, bo o kilka milimetrów za wąski albo za szeroki grzbiet przesunie napis na okładzinę.

Skąd brać liczbę stron, jeśli książka nie jest jeszcze złożona

Tu pojawia się pułapka kolejności. Grzbietu nie da się policzyć, dopóki wnętrze nie jest złożone i nie zna się ostatecznej liczby stron. Dlatego pełną okładkę składa się jako jeden z ostatnich kroków, już po skończonym składzie środka. Jeśli projektujesz okładkę wcześniej, przygotuj sam front, a tył i grzbiet dołóż, gdy wnętrze będzie gotowe. Szybkie oszacowanie objętości i wpływu papieru na grubość ułatwia kalkulator, w którym po wpisaniu liczby stron i formatu od razu widać przybliżony grzbiet.

Zbuduj rozkład: tył, grzbiet, przód i spady

Mając szerokość grzbietu, możesz policzyć wymiary całego arkusza. Przyjmijmy format książki A5, czyli 148 na 210 mm, oprawa miękka klejona, 300 stron na papierze offsetowym 80 g, co daje około 15 mm grzbietu, oraz spad 5 mm.

Szerokość całego rozkładu liczysz tak: szerokość tyłu, plus grzbiet, plus szerokość przodu, plus spad z lewej i z prawej. Czyli 148 plus 15 plus 148, do tego 5 plus 5 spadu, razem 321 mm. Wysokość to 210 mm plus spad u góry i u dołu, czyli 210 plus 5 plus 5, razem 220 mm. Tak powstaje płótno pliku.

Spad dodajesz tylko na zewnętrznych krawędziach całego arkusza, czyli na górze, dole, lewym brzegu tyłu i prawym brzegu przodu. To te miejsca, gdzie gilotyna utnie nadmiar po wydruku. Tło i grafika muszą sięgać aż do krawędzi spadu, żeby po przycięciu nie pojawił się biały pasek. Mechanikę spadów i marginesów opisujemy szerzej przy okazji spadów i marginesów w druku, bo ta sama zasada obowiązuje wnętrze i okładkę.

Wewnątrz, na liniach grzbietu, sytuacja jest odwrotna. Tam nic się nie przycina, papier się zgina. Dlatego tych dwóch linii nie traktuj jak krawędzi cięcia i nie dosuwaj do nich ważnych elementów. Zostaw przy grzbiecie strefę bezpieczeństwa, bo zgięcie nigdy nie trafia idealnie co do milimetra.

Co umieścić na grzbiecie i jak to ustawić

Grzbiet to wąski pasek, ale na półce księgarni często jedyne, co widać. Zmieść na nim tytuł, nazwisko autora i opcjonalnie logo wydawcy. Mniej znaczy lepiej: trzy elementy w czytelnym układzie biją zatłoczony grzbiet, na którym nic nie da się odczytać z dystansu.

Kierunek tekstu na grzbiecie rządzi się konwencją. W Polsce i większości Europy napis biegnie od góry do dołu, tak żeby przy książce leżącej okładką do góry tytuł czytało się normalnie. Dzięki temu na pionowo ustawionej książce wystarczy przechylić głowę w prawo. Trzymanie się tej konwencji ułatwia czytelnikowi przeglądanie półki, więc nie warto jej łamać dla efektu.

Najważniejsza zasada techniczna dotyczy marginesu. Oprawa klejona dopuszcza niewielkie przesunięcie składu względem cięcia i zgięcia, zwykle do około 2 mm. Jeśli postawisz napis tuż przy krawędzi grzbietu, takie odchylenie wepchnie litery na front albo na tył. Dlatego po obu stronach tekstu na grzbiecie zostaw co najmniej 2 mm wolnego, a przy cienkim grzbiecie rozważ, czy w ogóle warto napis umieszczać.

Przy grzbiecie węższym niż mniej więcej 5 mm odpuść tekst. Litery wciśnięte w trzymilimetrowy pasek są nieczytelne, a ryzyko, że przy druku zjadą na okładzinę, rośnie. Czysty, jednolity grzbiet wygląda lepiej niż napis, którego nie da się odczytać.

Tył okładki: blurb, biogram i kod kreskowy

Tył domyka decyzję zakupową, więc nie jest tylko miejscem na kod kreskowy. Typowy tył mieści krótki opis książki, czyli blurb, czasem fragment recenzji albo cytat, opcjonalnie biogram autora ze zdjęciem oraz w prawym dolnym rogu kod kreskowy z numerem ISBN i cenę.

Najwięcej uwagi wymaga blurb, bo to on przekonuje wahającego się czytelnika. Jak go napisać, żeby działał, rozkładamy na czynniki w osobnym poradniku o tym, jak napisać blurb na tylną okładkę. Z punktu widzenia składu pamiętaj o jednym: zostaw blurbowi powietrze. Tekst dociśnięty do krawędzi i bez świateł między akapitami odstrasza, zanim ktokolwiek zacznie czytać.

Kod kreskowy ma swoje reguły. Umieszcza się go zwykle w prawym dolnym rogu tyłu, na białym albo bardzo jasnym tle, żeby skaner go odczytał, i z zachowaniem marginesu od krawędzi cięcia. Nie skaluj go w nieskończoność i nie kładź na ciemnej grafice. Szczegóły rozmiaru i umiejscowienia opisujemy przy kodzie kreskowym ISBN na okładce.

Oprawa twarda zmienia kilka reguł

Wszystko powyżej dotyczy najczęstszej oprawy, czyli miękkiej klejonej. Oprawa twarda rządzi się dodatkowymi zasadami, o których trzeba wiedzieć, zanim zacznie się skład. Po pierwsze, okładka twarda jest większa od bloku stron, bo wystaje poza krawędzie, więc wymiary liczy się inaczej niż dla miękkiej. Po drugie, dochodzą zakładki zawijane na wewnętrzną stronę okładziny, zwykle po 15 do 20 mm z każdej strony, które trzeba doliczyć do arkusza. Po trzecie, przy grzbiecie pojawia się rowek, czyli wgłębienie ułatwiające otwieranie, które również zajmuje miejsce w rozkładzie.

Z tego powodu szablon pełnej okładki twardej dostaje się zwykle wprost od drukarni, dopasowany do jej maszyn i grubości tektury. Nie warto budować go od zera na oko. Który rodzaj oprawy w ogóle wybrać i jak wpływa on na koszt oraz trwałość, porównujemy w przewodniku o rodzajach oprawy książki.

Najczęstsze błędy w składzie pełnej okładki

Większość poprawek odsyłanych przez drukarnie powtarza się i da się ich uniknąć, jeśli wie się, czego szukać. Oto te, które wracają najczęściej.

• Grzbiet policzony dla złej liczby stron, bo objętość zmieniła się po korekcie wnętrza. Zawsze przeliczaj grzbiet od finalnej liczby stron.
• Trzy osobne pliki zamiast jednego rozkładu. Tło na łączeniach przeskakuje i okładka wraca do poprawy.
• Brak spadów na zewnętrznych krawędziach. Po przycięciu pojawia się biały pasek na brzegu.
• Napis na grzbiecie dosunięty do krawędzi. Przy dopuszczalnym przesunięciu druku litery zjeżdżają na front albo tył.
• Kod kreskowy na ciemnym tle albo bez marginesu. Skaner go nie odczytuje, a sklep odmawia przyjęcia.
• Tekst i logo zbyt blisko linii zgięcia grzbietu, gdzie strefa bezpieczeństwa jest węższa, niż się wydaje.

Każdy z tych błędów jest tani do uniknięcia przed wysłaniem i drogi do naprawienia, gdy nakład już się drukuje. Dobra wiadomość jest taka, że wszystkie wynikają z geometrii, a nie z gustu, więc da się je sprawdzić punkt po punkcie. Sam projekt graficzny okładki, od kompozycji po typografię tytułu, prowadzimy osobno w przewodniku, jak zaprojektować okładkę książki.

Najważniejsze w skrócie

• Pełna okładka oprawy miękkiej to jeden płaski plik: tył po lewej, grzbiet pośrodku, przód po prawej.
• Szerokość grzbietu liczysz z liczby stron i grubości papieru, a finalną wartość potwierdzasz u drukarni.
• Spad 3 do 5 mm dodajesz tylko na zewnętrznych krawędziach, nigdy na liniach zgięcia grzbietu.
• Napis na grzbiecie biegnie od góry do dołu, z marginesem co najmniej 2 mm po obu stronach.
• Tył mieści blurb, biogram i kod kreskowy w prawym dolnym rogu na jasnym tle.
• Oprawa twarda wymaga zakładek, rowka i zwykle gotowego szablonu od drukarni.

Co dalej, gdy rozkład jest gotowy

Kiedy masz złożony pełny wrap z poprawnym grzbietem i spadami, okładka jest technicznie gotowa do druku. Warto jeszcze przejść ją przez tę samą kontrolę, którą stosuje się do wnętrza: czy wszystko jest w CMYK, czy grafika ma 300 DPI w docelowym rozmiarze, czy fonty są osadzone albo zamienione na krzywe. Złożenie i taką kontrolę ułatwia kreator okładki, który pilnuje wymiarów rozkładu i spadów, oraz kalkulator, który podpowiada szerokość grzbietu dla wybranego papieru.

Na koniec jedna rada z praktyki. Zanim zatwierdzisz nakład, zamów lub poproś o cyfrowy proof całego rozkładu i sprawdź go na ekranie w skali jeden do jednego, a najlepiej na wydruku. Grzbiet i przesunięcia najlepiej widać na realnym arkuszu, a kilka minut sprawdzenia ratuje przed pomyłką powieloną w setkach egzemplarzy.